TsEREBRAL INSULTLAR TAShXISI VA QIYoSIY TAShXIS
Insult tashxisini qo‘yish quyidagi 3 bosqichdan iborat:
I bosqich – bemorda insult bor-yo‘qligini aniqlash;
II bosqich – insult tipini (ishemik yoki gemorragik) aniqlash;
III bosqich – zararlangan tomir va insult lokalizatsiyasini aniqlash.
Tashxis qo‘yishning birinchi bosqichi. 1-bosqich "tekshirilayotgan bemorda insult rivojlanganmi yoki boshqa kasallikmi?" degan savolga javob topishdan iborat. Insult uchun xos bo‘lgan asosiy simptomlarni bilish dastlabki tashxisni aniqlash uchun zarurdir. Insult uy, ko‘cha, ishxona, transport yoki boshqa joylarda rivojlanishi mumkin. Shuning uchun ham bemorga zudlik bilan tashxis qo‘yish va "Tez yordam" xizmatini chaqirish zarur. Bu esa bemorni dastlab tekshirayotgan har bir vrachning asosiy vazifasidir. Insult rivojlanishining asosiy belgilarini har bir vrach yaxshi bilishi kerak. Ayniqsa, UAV tashxis qo‘yishning birinchi bosqichini va insult aniqlangandan so‘ng qanday harakatlarni amalga oshirish kerakligini mukammal bilishi lozim.
Insult, odatda, 40-50 yoshdan oshganlarda rivojlanadigan o‘tkir kasallik. Insult psixoemotsional yoki ortiqcha jismoniy zo‘riqishlardan so‘ng o‘tkir rivojlanadi, nevrologik simptomlar (falajliklar, nutq buzilishlari va h.k.) bir necha soat ichida tez paydo bo‘ladi. Insult rivojlanganda bemor hushini yo‘qotishi, unda epileptik xurujlar yoki psixomotor qo‘zg‘alishlar kuzatilishi mumkin. Juda ko‘p hollarda AQB oshgan bo‘ladi, taxikardiya yoki aritmiya kuzatiladi. Og‘ir holatlarda bemorning nafas olishi buziladi. Ayniqsa, miyaga qon quyilganda Kussmaul yoki Cheyn-Stoks nafasi aniqlanadi. Meningeal simptomlar paydo bo‘ladi. Bemorning yuziga e’tibor qilinsa, u oqimtir-ko‘kish rangda (ishemik insult) yoki yuz-ko‘zlari qizarib shishgan (gemorragik insult) bo‘ladi. Bemorning og‘zi bir tomonga qiyshayib qoladi va uning bir burchagi bilan nafas olib chiqaradi. Bir tomondagi qo‘l va oyoq falajliklar sababli harakatlanmasligi va nutq buzilishlari aniqlanishi mumkin. Ushbu va shunga o‘xshash belgilarni aniqlagan vrach "Insult" tashxisini qo‘yishga haqlidir. Shu bilan "Insult" tashxisini aniqlashning birinchi bosqichi tugaydi. Bemor "Tez yordam" mashinasida zudlik bilan shifoxonaga olib boriladi.
"Tez yordam" mashinasi tez tibbiy yordam ko‘rsatish uchun zarur bo‘lgan barcha anjomlar va dorilarga ega bo‘lishi kerak. Bemorni shifoxonaga olib borayotganda quyidagilarga amal qilish lozim: 1) bemorni faqat gorizontal holatda yotqizish va o‘tirgan holatda olib bormaslik; 2) bemorning bosh qismi biroz ko‘tarilgan bo‘lishi; 3) AQB ni me’yorga keltirish; 4) yurak va nafas olish faoliyatini barqarorlashtirish; 5) psixomotor qo‘zg‘alishlar yoki epileptik xurujlarni bartaraf etish.
Demak, "Tez yordam" xizmatining asosiy vazifasi bemorga kechiktirib bo‘lmaydigan zarur tibbiy yordamlarni ko‘rsatib, ehtiyotkorlik bilan shifoxonaga eltishdan iborat. Bemor har qanday holatda ham shifoxonaga olib kelinishi kerak. Uni uyda qoldirish mumkin emas. Agar bemor og‘ir koma holatida bo‘lsa, uni maxsus reanimobillarda shifoxonaga olib kelish zarur. Insultning engil turlarida ham bemor zudlik bilan shifoxonaga yotqizilishi va zarur tekshiruvlar o‘tkazilib, davolash muolajalari boshlanishi kerak.
Tashxis qo‘yishning ikkinchi bosqichi. 2-bosqich insult tipini aniqlashdan iborat. Bu davrda bemorni qaysi bo‘limda davolash masalasi ham echilishi lozim. Qabul bo‘limiga olib kelingan bemor terapevt va nevropatolog tomonidan tekshiriladi. Shu erning o‘zida EKG qilinadi va boshqa laborator tekshiruvlar o‘tkaziladi. Agar bemorning ahvoli og‘ir bo‘lmasa, u nevrologiya bo‘limiga yotqiziladi.
Bemor koma holatida bo‘lsa, u zudlik bilan reanimatsiya bo‘limiga yuboriladi. Reanimatsiya bo‘limiga yuborishdan oldin bemorga tashxis qo‘yish uchun barcha zarur tekshiruvlar o‘tkaziladi. Buning uchun qabul bo‘limi yoki uning yonida joylashgan diagnostika bo‘limi barcha zamonaviy tekshiruv anjomlari bilan jihozlangan bo‘lishi kerak. Bu erda bemorga KT/MRT, dopplerografiya yoki dupleksli skanirlash tekshiruvlari qilinadi. Bu tekshiruvlarni o‘tkazishga monelik qiluvchi holatlar aniqlansa, ya’ni yurak va nafas olish faoliyati buzilishlari, psixomotor qo‘zg‘alishlar, epileptik xurujlar kuzatilsa, zarur tekshiruvlar ushbu buzilishlar bartaraf etilgach o‘tkaziladi. Bemor o‘tkazilgan bo‘limda unga LP ham qilinadi. Lyumbal punktsiya insult tipini aniqlash va uni boshqa kasalliklar bilan qiyoslash uchun zarur.
Tekshiruv natijalari tayyor bo‘lgach (ular qisqa muddat ichida tayyor bo‘lishi kerak), bemorni konservativ yoki xirurgik yo‘llar bilan davolash masalasi hal qilinadi. Buning uchun terapevt, nevropatolog, reanimatolog, angioxirurg va neyroxirurg ko‘rigi zarur. Zaruratga qarab, boshqa mutaxassislar (endokrinolog, okulist) ham chaqiriladi. Tashxis qo‘yishning barcha bosqichlarida simptomatik davolash muolajalari bir soniyaga ham to‘xtamasligi kerak! Endi ishemik va gemorragik insult tiplari bilan tanishib chiqamiz.
Aterotrombotik insult belgilari. Asosan, tunda yoki erta saharda sekin-asta rivojlanadi. Ertalab uyg‘ongan bemor tanasining yarmida falajlik paydo bo‘lgani yoki nutqi buzilgani guvohi bo‘ladi. Ko‘p hollarda bemor hushini yo‘qotmaydi yoki qisqa vaqtga yo‘qotadi. Kasallik boshlanishidan oldin to‘satdan bosh aylanib ketishi, gandiraklab ketish, birozga hushni yo‘qotish, o‘tib ketuvchi nutq buzilishlari, bir qo‘l yoki oyoqning holsizlanishi kabi "xabarchi belgilar" kuzatiladi. Bu belgilar insult rivojlanishidan bir necha soatlar yoki kunlar oldin paydo bo‘ladi. Aterotrombotik insult, ko‘pincha tez-tez kuzatilib turadigan TIA dan so‘ng rivojlanadi. Odatda, TIA qaysi tserebral arteriya sohasida ko‘p kuzatilsa, insult o‘sha joyda rivojlanadi.
Aterotrombotik insultda yuzaga kelgan nevrologik simptomlar sekin-asta kuchayib boradi, ya’ni bir necha soat mobaynida to‘la gemiplegiya yoki gemiparez rivojlanadi. Chunki yirik tomirlar trombozi sababli intratserebral arteriyalarda qon aylanishi sekin-asta to‘xtaydi. Ba’zan yirik tomirlarning o‘tkir trombozida nevrologik simptomlar tezda paydo bo‘ladi, epileptik xurujlar kuzatiladi, koma tez rivojlanadi va kasallik gemorragik insultga o‘xshab og‘ir kechadi. Ultratovush tekshiruv usullari (dopplerografiya, dupleksli skanirlash) ekstrakranial tomirlarda stenoz va okklyuziya belgilarini ko‘rsatadi. Aterosklerotik o‘zgarishlar, ayniqsa, umumiy uyqu arteriyasi bifurkatsiyasida ko‘p aniqlanadi. Agar bemorning anamneziga e’tibor qilinsa, insult rivojlanishidan bir necha yil oldin quloqda g‘uvillagan shovqin paydo bo‘lgan bo‘ladi. Bu shovqinni fonendoskop yordamida ham eshitish mumkin.
Kardioembolik insult belgilari. Ishemik insultning bu turi, asosan, yurak aritmiyasida ko‘p kuzatiladi. Kasallik kunduz kuni to‘satdan, jismoniy yoki hissiy zo‘riqishdan so‘ng boshlanadi. Bemor qisqa vaqtga hushini yo‘qotadi, rangi oqarib ketadi. AQB, odatda, pasaygan va kam hollarda oshgan bo‘ladi. Puls urishlari yumshoq, yurak urishi bo‘g‘iq bo‘ladi. Ko‘pincha aritmiya, ayniqsa hilpillovchi aritmiya aniqlanadi. Aterotrombotik insultdan farqli o‘laroq, kardioembolik insultda o‘choqli nevrologik simptomlar bir necha daqiqa ichida tez shakllanadi. Kardioembolik infarkt, odatda, bosh miyaning mayda arteriyalari sohasida kuzatiladi. Bunday holatlarda miyada, ko‘pincha lakunar ishemik o‘choqlar paydo bo‘ladi. Shuningdek, fokal epileptik xurujlar ham ko‘p uchraydi. Bemorlarda hilpillovchi aritmiya, yurak klapanlari etishmovchiligi kabi kasalliklar aniqlanadi.
Gemodinamik insult belgilari. Bu insult ko‘pincha intratserebral arteriyalar bir-biri bilan tutashadigan sohalarda ro‘y beradi. Shuning uchun ham gemodinamik insultda po‘stloq va subkortikal sohalar ko‘p zararlanadi. Ishemik infarkt miyaning oldingi va o‘rta arteriyalari hamkorlikda qon bilan ta’minlaydigan peshona bo‘lagining parasagital hamda orqa markaziy pushtaning yuqori qismida kuzatiladi. Bu soha insulti qarama-qarshi tomondagi oyoqda monoparez va monogipesteziya bilan namoyon bo‘ladi. Shuningdek, miyaning o‘rta va orqa arteriyalari hamkorlikda qon bilan ta’minlaydigan parieto-oksipital sohalarda ham ishemik infarkt ko‘p kuzatiladi. Bu sohalarda joylashgan infarkt anozognoziya, autotopognoziya va ko‘ruv agnoziyasi kabi neyropsixologik simptomlar bilan namoyon bo‘ladi. AQB keskin tushib ketgan holatlarda gemodinamik insult ikkala yarim sharda ham birato‘la rivojlanishi mumkin. Buning asosiy sababi – miya arteriyalarining terminal qismida intravaskulyar bosimning pasayib ketishidir. Tez-tez kuzatilib turadigan gemodinamik buzilishlar ham lakunar insultlar sababchisidir.
Lakunar insult belgilari. Kichik o‘choqli, ya’ni hajmi 1-1,5 sm atrofida bo‘lgan ishemik insultlarga lakunar insult deb aytiladi. Lakunar insult har doim ham nevrologik simptomlar bilan namoyon bo‘lavermaydi va ko‘p hollarda MRT tekshiruvida aniqlanib qoladi. Lakunar o‘choqlar, asosan, miya arteriyalarining terminal qismida, miya to‘qimasining hamkorlikda qon bilan ta’minlaydigan sohalarida kuzatiladi. Demak, lakunar insult kardioembolik va gemodinamik insultlarga o‘xshab rivojlanadi. Lakunar infarktlar vaqt o‘tib kistalar, ya’ni bo‘shliqlarga aylanadi. Frantsuzchadan "lacunarie" – kista, bo‘shliq degani.
Lakunar insultning 5 ta klinik turi farqlanadi.
- Motor lakunar insult lakunar insultning eng ko‘p uchraydigan turi bo‘lib, asosan harakat buzilishlari bilan namoyon bo‘ladi. O‘choqlar oldingi markaziy pushta, ichki kapsulaning orqa soni va miya ustunining piramidal yo‘llar o‘tadigan qismida (bazal qismi) aniqlanadi. Motor lakunar insultning klinik simptomlari faqat qarama-qarshi tomonda kuzatiladigan markaziy falajliklardan iborat. Bu falajliklar, asosan, oyoq yoki qo‘lda monoparezlar bilan namoyon bo‘ladi. Kam hollarda faqat VII va XII nervlarning markaziy falajligi aniqlanadi. Barcha lakunar insultlarning yarmidan oshig‘i – motor lakunar insultlardir.
- Sensor lakunar insult, asosan, sezgi buzilishlari bilan namoyon bo‘luvchi lakunar insultlar. O‘choq talamus va orqa markaziy pushtada aniqlanadi.
- Sensomotor insult gemitip ko‘rinishida harakat va sezgi buzilishlari bilan namoyon bo‘ladi. Lakunar infarktlar harakat (piramidal) va sezgi yo‘llari bir-biriga yaqin joylashib o‘tadigan sohalar, ayniqsa, ichki kapsulaning orqa soni va shu’lasimon tojda aniqlanadi.
- "Dizartriya va beso‘naqay qo‘l" sindromi dizartriya, qo‘l apraksiyasi va engil falajligi hamda mimik muskullarning markaziy tipdagi falajligi bilan namoyon bo‘ladi. O‘choq Varoliy ko‘prigi yoki ichki kapsulaning oldingi sonida joylashadi.
- "Ataktik gemiparez" sindromi markaziy gemiparez ataksiya bilan birgalikda namoyon bo‘ladi. Ataksiya falajlangan qo‘l va oyoqda, ya’ni gemiparez tomonda kuzatiladi. O‘choq ichki kapsulaning orqa soni, Varoliy ko‘prigining bazal qismi va shu’lasimon tojda (corona radiata) joylashadi.
Shuni esda tutish lozimki, tserebral insult har doim ham nevrologik simptomlar bilan namoyon bo‘lavermaydi. Agar bosh miyaning assotsiativ markazlari zararlansa, faqat neyropsixologik simptomlar paydo bo‘ladi va bu buzilishlarni nevrologik tekshiruvlar yordamida aniqlab bo‘lmaydi. Ularni aniqlash uchun neyropsixologik tekshiruvlar o‘tkazish zarur. Agar vrach bu tekshiruvlarni o‘tkaza olmasa, unda KT/MRT, dopplerografiya yoki dupleksli skanirlash tekshiruvlari orqali tashxisni aniqlab oladi.
Insult tipini aniqlashda ishemik va gemorragik insult uchun xos bo‘lgan belgilarni bilish zarur (1.13-jadval).
1.13-jadval
Ishemik va gemorragik insultning qiyosiy belgilari
Asosiy belgilari |
Ishemik insult |
Gemorragik insult |
||
Miya tomirlari trombozi |
Miya tomirlari emboliyasi |
Subaroxnoidal gemorragik insult |
Parenximatoz gemorragik insult |
|
Yoshi |
60 dan oshganlarda |
Har qanday yoshda |
Asosan, 35-55 yoshlarda |
Asosan, 35-55 yoshlarda |
Etiologiyasi |
Ateroskleroz, revmatizm tromboangiit, endarteriit, vaskulitlar |
Endokardit, tromboflebit aritmiyalar, qon tomirlarda operatsiyalar |
Gipertoniya kasalligi anevrizmalar, infektsiyalar |
Gipertoniya kasalligi anevrizmalar, infektsiyalar |
Kasallik boshlanishi |
Tunda yoki erta saharda |
Kunduzi |
To‘satdan kunduzi, miyaga qattiq zarba bilan urilgandek |
To‘satdan kunduzi, odatda, jismoniy va emotsional zo‘riqishdan so‘ng |
Xabarchilar |
Juda xos |
Odatda, bo‘lmaydi |
Ba’zida xurujsimon bosh og‘riqlar |
Ba’zida xurujsimon bosh og‘riqlar |
Insultning rivojlanish tezligi |
Sekin-asta, bir necha soat ichida |
Tez, bir necha daqiqalar ichida |
Tez, bir necha daqiqalar ichida |
Tez, bir necha daqiqalar ichida |
Hushi |
Odatda, buzilmaydi |
Qisqa vaqt yo‘qoladi |
Qisqa vaqt yo‘qoladi |
Yo‘qoladi |
Yuz-ko‘zi |
Teri rangi oqargan |
Teri rangi oppoq |
Yuz giperemiyasi, blefarospazm |
Yuz giperemiyasi, skleralar in’ektsiyasi |
Nafas olishi |
Sekinlashgan, sustlashgan |
Odatda, tezlashgan |
Cheyn-Stoks tipida |
Chuqur aritmik nafas |
Puls |
Yumshoq |
Aritmiya, taxikardiya |
Taxikardiya |
Qattiq, bradiaritmiya, taxiaritmiya |
Yurak holati |
Ko‘pincha postinfarkt kardioskleroz, qorinchalar gipertrofiyasi |
Aritmiya, mitral klapan stenozi yoki etishmovchiligi |
Miokard gipertrofiyasi |
Miokard gipertrofiyasi |
Arterial qon bosim |
Odatda, pasaygan |
Normal yoki pasaygan |
O‘ta oshgan |
O‘ta oshgan |
Tana harorati |
Odatda, biroz pasaygan |
Normada yoki biroz oshgan |
Oshgan |
Oshgan |
Tutqanoq xurujlari |
Kam kuzatiladi |
Odatda, kasallik boshida ko‘p kuzatiladi |
Ko‘p kuzatiladi |
Nisbatan kam kuzatiladi |
Meningeal simptomlar |
Xos emas |
Xos emas |
Juda xos |
Xos |
Falajliklar |
Sekin rivojlanuvchi notekis gemiparez |
Notekis gemiparez, gemiplegiya |
Xos emas, biroq qon tomirlarning reflektor spazmi sababli paydo bo‘lishi mumkin |
Chuqur falajliklar, gemiplegiya |
Ko‘z tubi |
Tomirlar sklerozi |
Tomirlar sklerozi, vaskulit |
Nuqtali qon quyilishlar |
Nuqtali qon quyilishlar |
Qon tahlili |
Engil leykotsitoz |
Engil leykotsitoz |
Leykotsitoz, EChR oshgan |
Leykotsitoz, EChR oshgan |
Likvor |
Tiniq, bosimi oshmagan |
Tiniq, bosimi oshmagan |
Qonga bo‘yalgan, bosim oshgan bo‘ladi |
Qonga bo‘yalgan, bosim oshgan |
KT va MRT: kasallikning dastlabki soatlarida bosh miyada ishemik o‘choq KT yordamida har doim ham aniqlanavermaydi, 24 soat o‘tgach esa ishemik o‘choqni to‘g‘ri aniqlash darajasi deyarli 100 % ga teng. Gemorragik insultni esa kasallikning dastlabki soatlaridayoq aniqlash mumkin. KT dan farqli o‘laroq, MRT tekshiruvlari yordamida har qanday hajmdagi ishemik va gemorragik o‘choqlarni kasallikning dastlabki soatlaridayoq to‘g‘ri aniqlash mumkin. MRT kasallik dinamikasini o‘rganish uchun ham juda qulay tekshiruv usulidir.
Tashxis qo‘yishning uchinchi bosqichi. Bu bosqichda zararlangan tomir va insult lokalizatsiyasi aniqlanadi. Tashxis qo‘yishning 2- va 3-bosqichlari bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir. Topik tashxisni aniq qo‘yish uchun zararlangan tomirlarning klinik simptomlarini bilish zarur (1.14-jadval).
1.14-jadval
Arteriyalar zararlanishining klinik simptomlari
Ichki uyqu arteriyasi |
Total gemiplegiya, gemianesteziya, gemiataksiya. Total afaziya, aleksiya, agrafiya – dominant yarim shar zararlanganda, total aprakto-agnostik sindrom – subdominant yarim shar zararlanganda. Optik-gemiplegik sindrom (o‘choq tomonda amavroz, qarama-qarshi tomonda gemiplegiya). Ba’zida klinik simptomlarsiz kechadi.
|
Miyaning o‘rta arteriyasi |
Qarama-qarshi tomonda notekis gemiparez va gemigipesteziya, yuz va qo‘lda kuchliroq ifodalangan. Nigoh falaji (bemor o‘choq tomonga qarab yotadi). Afaziya, aleksiya, akalkuliya, apraksiya – chap yarim shar (dominant) zararlansa, anozognoziya, autotopognoziya va apraktoagnoziya – o‘ng yarim shar (subdominant) zararlansa kuzatiladi. Gomonim gemianopsiya.
|
Miyaning oldingi arteriyasi |
Qarama-qarshi tomonda notekis gemiparez, ya’ni falajlik qo‘lning proksimal qismida va oyoqning distal qismida rivojlangan bo‘ladi. Ko‘p hollarda faqat oyoqda monoparez kuzatiladi. Sezgi buzilishlari (gemigipesteziya) falajlangan tomonda engilroq ifodalangan bo‘ladi. Nigoh falaji (bemor o‘choq tomonga qarab yotadi). Qarama-qarshi tomonda ushlab olish refleksi. Yuz va qo‘l giperkinezi. Qarama-qarshi tomonda peshona ataksiyasi va apraksiyasi. Peshona psixikasi (xulq-atvor buzilishlari). Dinamik afaziya.
|
Umurtqa arteriyasi |
Bosh aylanishi, ko‘ngil aynish va qusish Nistagm Miyacha ataksiyasi Alternirlashgan Vallenberg sindromi Bulbar sindrom Gorner sindromi Ba’zida klinik simptomlarsiz kechadi
|
Bazilyar arteriya |
Alternirlashgan Veber, Benedikt, Miyyar-Gubler, Fovil sindromlari Klod va Parino sindromi Tetraplegiya Vital funktsiyalar buzilishi Sopor, koma Korsakov amneziyasi Gallyutsinatsiyalar Giperkinezlar Po‘stloq amavrozi
|
Miyaning orqa arteriyasi |
Ko‘ruv agnoziyasi Talamik sindrom Amnestik afaziya va aleksiya (dominant yarim shar) Gomonim yoki kvadrant gemianopsiya Xoreik giperkinezlar Optik-fazoviy agnoziyalar (subdominant yarim shar)
|
Gemorragik insultning sopor va koma bilan namoyon bo‘lishi to‘g‘ri tashxis qo‘yishni ancha qiyinlashtiradi. Sopor va komada kuzatiladigan nevrologik simptomlar «Koma» bobida batafsil yoritilgan.
LABORATOR VA INSTRUMENTAL TEKShIRISh USULLARI
Insult tashxisini qo‘yish va uning tiplarini aniqlash uchun tez fursatda o‘tkaziladigan laborator va instrumental tekshirish usullari haqida to‘xtalib o‘tamiz.
Kompyuter tomografiya. Bosh miyaning kompyuter tomografiyasi insultni boshqa kasalliklar bilan qiyoslash va uning tipini (gemorragik yoki ishemik) aniqlash uchun o‘tkaziladi. Vaqtdan yutish uchun KT iloji boricha tez o‘tkazilishi kerak. KT tekshiruviga MRT tekshiruvini o‘tkazishga qaraganda kam vaqt ketadi. Endi ro‘y bergan intrakranial gemorragiyani aniqlashda KT juda sezgir hisoblanadi. Ayniqsa, "terapevtik darcha" davrida trombolitik terapiyani boshlash zarurati tug‘ilsa, KT tekshiruvi o‘tkazilishi ayni muddao.
Xaunsfild indeksi bo‘yicha bosh miya oq moddasining normal zichligi – 2530 birlik, kulrang moddasining normal zichligi – 35-40 birlikka teng. Shuning uchun KT da bosh miyaning kulrang moddasi uning oq moddasiga qaraganda yorug‘roq bo‘lib ko‘rinadi. Suyakning zichligi 100 birlikka teng bo‘lgani bois, u KT da juda yorug‘, likvor zichligi 0 ga teng bo‘lgani uchun tim qora bo‘lib ko‘rinadi. Miyaga endi quyilgan qon zichligi miya parenximasi zichligidan ancha yuqori va 80-85 birlikni tashkil qiladi. Shu bois KT da endi quyilgan qon juda yorug‘ bo‘lib ko‘rinadi.
KT yordamida intrakranial gemorragiyani aniqlash darajasi 90-100 % ga teng. Shuning uchun ham parenximatoz va subaraxnoidal qon quyilishlarda KT juda katta informativ tekshirish usuli hisoblanadi. Biroq miya infarktini erta aniqlashda KT ning sezgirlik darajasi ancha past. Ishemik insult rivojlangach, dastlabki 24 soat ichida infarkt sohasini KT yordamida aniqlash 50 % ga teng xolos. Vaqt o‘tgan sayin KT ning sezgirlik darajasi osha boradi va 90-100 % ga etadi.
MRT tekshiruvi KT tekshiruviga qaraganda ishemik o‘choqlarni aniqlashda juda katta diagnostik ahamiyatga ega. Biroq endi ro‘y bergan gemorragiyani aniqlashda MRT ning sezgirlik darajasi KT ga qaraganda juda past.
Elektrokardiografiya. EKG avvalambor, miokard infarkti va aritmiyalarni zudlik bilan aniqlash maqsadida o‘tkaziladi. Tez fursatda o‘tkazilishi zarur bo‘lgan terapevtik va xirurgik davolash usullarini boshlashdan oldin EKG tekshiruvini o‘tkazish muhimdir.
Qon va siydikning umumiy analizi. Bunda qonning umumiy ko‘rsatkichlari bilan birgalikda, gematokrit ko‘rsatkichi va trombotsitlar soniga, siydikda esa eritrotsitlar (gematuriya belgisi) bor-yo‘qligiga alohida e’tibor qaratiladi. Agar gematokrit ko‘rsatkichi 40 % dan yuqori bo‘lsa, gipervolemik gemodilyutsiya o‘tkaziladi. Agar 1 mkl qonda trombotsitlar soni 100 000 dan kam bo‘lsa va siydikda eritrotsitlar aniqlansa, trombolitik terapiya-ni o‘tkazish gumon ostiga olinadi.
Qonda glyukoza miqdorini aniqlash. O‘ta muhim tekshirishlardan biridir. Agar qonda glyukoza miqdori 10 mmol/l bo‘lsa, bemorga insulin qilinadi, agar 3,58 mmol/l dan past bo‘lsa, 20 yoki 40 % li glyukoza qilinishi talab etiladi. Shuningdek, qondagi glyukoza miqdori 22 mmol/l dan yuqori yoki 2,75 mmol/l dan past bo‘lsa, trombolitik terapiya o‘tkazish gumon ostiga olinadi.
Koagulogramma. Qonning ivitish sistemasi, PTI, fibrinogen miqdori, fibrinolitik faollik, trombotsitlarning agregatsiyaga qobiliyati, qonning ivish tezligi, qon oqish vaqti tekshiriladi. Koagulogramma ko‘rsatkichlari insultning etiopatogenetik tiplarini aniqlashda yordam beradi. Gemoreologik insult etiologiyasini aniqlashda koagulogramma asosiy tekshiruv usulidir.
Qonda elektrolitlar, mochevina, kreatinin va lipidlar miqdorini aniqlash. Bu tekshiruvlar bemorda yurak-qon tomir, jigar va buyrak etishmovchiliklari hamda metabolik buzilishlarni izlash uchun zarur.
Ultratovush tekshiruv usullari va MRA. Bu tekshiruvlar ekstra- va intrakranial tomirlar patologiyasini aniqlash uchun o‘ta zarur. Ultratovush tekshiruv usullari orqali deyarli 90 % holatlarda arteriyalar stenozini aniqlash mumkin. Bu tekshiruvlardan so‘ng yoki ular bilan birgalikda MRA tekshiruvini o‘tkazish mumkin. Ular karotid endarterektomiya va shu kabi xirurgik muolajalarni o‘tkazishda o‘ta zarur diagnostika usullari hisoblanadi.
Lyumbal punktsiya. LP ishemik va gemorragik insultlarni qiyoslash maqsadida qilinadi. Bu muolajani o‘tkazish, ayniqsa, neyrovizualizatsiya tekshiruvlarini amalga oshirish imkoni bo‘lmagan vaziyatlarda o‘ta muhimdir. Likvor tahliliga qarab MNS ning nafaqat qon tomir, balki infektsion, onkologik, toksik va spetsifik kasalliklarini ham aniqlash mumkin (1.15-jadval).
1.15-rasm
Sog‘lom odamda va turli kasalliklarda likvor ko‘rsatkichlari
|
Likvo |
|
|
|
|
|
Bosim mm.suv.ust. |
Rangi |
Hujayralar soni |
Oqsil miqdori |
Qand miqdori |
Normada |
Gorizontal holatda – 150-200, o‘tirgan holatda –200-400 |
Tiniq, rangsiz |
0-5 shaklli elementlar (limfotsit lar) |
0,15 - 0,33 g/l |
2,5 - 3,5 mmol/l |
Noto‘g‘ri punktsiya (yo‘lakay tushgan qon) |
Normada |
Qizg‘ish |
O‘zgarmagan eritrotsitlar |
Normada |
Normada |
|
Punktsiya paytida likvorni olgan sayin undagi eritrotsitlar soni kamayib, likvorning rangi tiniqlashib boradi. |
||||
Subarax-noidal qon quyilish |
400-600 gacha oshgan |
Dastlab qonli, keyinchalik ksantoxromiya aniqlanadi |
Eritrotsitlar soni 300 000 ga etadi, leykotsitlar soni biroz oshadi |
Oshadi |
Normada |
Yiringli meningit |
Juda oshgan (800-1000) |
Yiringli, loyqali |
Juda oshgan (10 000-50 000) |
Bir necha barobarga oshadi |
Deyarli 2 barobarga kamayadi |
Sil meningiti |
Biroz oshadi |
Tiniq rangdan och sariq ranggacha. Probirkada fibrin halqa. |
Uncha yuqori bo‘lmagan pleotsitoz |
6000-10000 |
Kamayadi |
Seroz meningit |
Doimo oshgan |
Tiniq, ba’zida loyqali |
Limfotsitlar hisobiga oshgan |
Doimo oshgan (4000-8000) |
Normada yoki biroz kamaygan |
Bosh miya o‘smasi |
Oshadi |
Tiniq yoki ksantoxrom |
O‘zgarmagan yoki pleotsitoz |
Normada yoki oshgan |
Normada |
Miya abstsessi |
Oshadi |
Tiniq rangdan loyqa ranggacha |
Neytrofillar hisobiga pleotsitoz |
Normada yoki oshgan |
Normada |
Orqa miya o‘smasi |
Normada yoki pasaygan |
Ksantoxrom |
Normada yoki biroz oshgan |
Engil darajadan yuqori darajagacha oshgan |
Normada |
Meningizm |
Oshadi |
Tiniq |
Normada |
Normada |
Normada |
Boshqa tekshiruv usullari. Bemorda boshqa kasalliklar (infektsion, somatik, toksik) borligiga gumon paydo bo‘lsa, qo‘shimcha tekshiruvlar ham o‘tkaziladi. Bular ichida ko‘krak qafasi rentgenografiyasi, jigar va buyrakni UT tekshiruvlari va h.k. Agar ichkilikbozlikka gumon qilinsa, qonda alkogol miqdori, gipergomotsistinemiyaga gumon paydo bo‘lsa, gomotsistin miqdori, bod kasalliklariga gumon qilinsa, yallig‘lanish reaktsiyalari tekshiriladi.
Professor Zarifboy IbodullaevВа биринчи бўлиб билинг!